Ocean Spokojny: 10 ciekawostek od głębin po atole

Pacyfik zajmuje większą powierzchnię niż jakikolwiek inny basen oceaniczny na Ziemi. NOAA podaje około 162 milionów kilometrów kwadratowych, czyli więcej niż łączna powierzchnia wszystkich kontynentów. Porównanie dotyczy powierzchni, a nie możliwości ułożenia lądów jak wielkiej układanki. Wyniki mogą się różnić, gdy źródła przyjmują inne granice oceanu, dlatego nadmierna dokładność niewiele tu wnosi. Główny fakt pozostaje bezsporny: Atlantyk, drugi pod względem wielkości, jest znacznie mniejszy. Na globusie łatwiej dostrzec tę przestrzeń niż na mapie, która rozdziela Ocean Spokojny pomiędzy dwa przeciwległe brzegi arkusza papieru.

Flota Ferdynanda Magellana dotarła na ten ocean w listopadzie 1520 roku po przepłynięciu trudnej cieśniny na południu Ameryki Południowej. Spokojniejsza woda po drugiej stronie podsunęła nazwę oznaczającą spokój. Opisywała warunki napotkane przez żeglarzy, nie dawała gwarancji przyszłym wyprawom. Załoga nie doceniła również odległości, która wciąż dzieliła ją od Wysp Korzennych. Nazwa przetrwała ten błąd. Zestawiona z wulkanicznymi obrzeżami i potężnymi falami Pacyfiku brzmi więc inaczej: zachowuje chwilę ulgi podczas wyprawy, zamiast stanowić naukowy opis całego oceanu i wszystkich zjawisk zachodzących w jego wodach.

Najgłębszy znany fragment oceanu znajduje się na południu Rowu Mariańskiego, w zachodniej części Pacyfiku. Według pomiaru przywoływanego przez NOAA Głębia Challengera osiąga około 10 935 metrów poniżej powierzchni. Liczba opisuje oszacowaną głębokość konkretnego obszaru, a nie jednakowy poziom dna całego rowu. Ciężar takiej ilości wody wywołuje ogromne ciśnienie. Badania wymagają więc sprzętu przystosowanego do warunków daleko przekraczających możliwości zwykłego nurkowania. Naukowcy tworzą także mapy dna za pomocą dźwięku. Mierzą powracające echo, zamiast próbować patrzeć przez kilometry ciemnej wody między statkiem a skałami pod nim.

Wulkany i trzęsienia ziemi skupiają się wzdłuż znacznej części obrzeży Pacyfiku. Pierścień Ognia jest nazwą tego aktywnego pasa, nie ciągłej linii płonących skał. Przy wielu jego granicach jedna płyta tektoniczna zagłębia się pod drugą. Proces ten, zwany subdukcją, łączy głębokie rowy oceaniczne z łukami wulkanicznymi i silnymi trzęsieniami ziemi. Wyjaśnia, dlaczego te zjawiska często występują blisko siebie. Spokojna powierzchnia morza niewiele mówi o skałach pod nią. Obrzeża basenu należą do układu, który stale się przemieszcza i odkształca, nawet gdy zmian nie widać z brzegu.

W zwykłych warunkach pasaty przesuwają ciepłą wodę powierzchniową tropikalnego Pacyfiku na zachód. We wschodniej części oceanu zastępuje ją chłodniejsza woda wynoszona z głębin. Podczas El Niño wiatry słabną, a cieplejsza woda rozprzestrzenia się dalej na wschód. La Niña jest przeciwną fazą: pasaty się wzmacniają, a środkowy i wschodni Pacyfik równikowy stają się chłodniejsze. Zmiany obejmują również atmosferę. Rozkład opadów i wzorce pogody mogą przesunąć się daleko od miejsca pierwotnej zmiany temperatury. Cykl jest nieregularny, dlatego nie należy traktować go jak wydarzenia powracającego według stałego kalendarza.

Nie każdy wulkan Pacyfiku leży na styku dwóch płyt. Łańcuch hawajski powstał, gdy płyta pacyficzna przesuwała się nad plamą gorąca, a magma budowała wulkany wewnątrz płyty. Kolejne erupcje nagromadziły dość skał, by niektóre wulkany wynurzyły się z morza. Płyta nadal się poruszała, odsuwając starsze wulkany, podczas gdy bliżej źródła powstawały nowe. Ogólny układ wieku prowadzi od młodszych wysp na południowym wschodzie ku starszym formom na północnym zachodzie. Hawaje zapisują więc ruch płyty łańcuchem wysp i gór podmorskich, a nie jedynie linią uskoku na dnie.

W 1977 roku badacze grzbietu oceanicznego w pobliżu Galápagos odkryli źródła hydrotermalne i otaczające je zespoły organizmów. Woda morska wnika w szczeliny skorupy, nagrzewa się pod dnem i wraca z rozpuszczonymi substancjami. Reakcje chemiczne dostarczają energii mikroorganizmom podtrzymującym miejscowe sieci pokarmowe. Tej lokalnej produkcji nie napędza światło słoneczne. Niektóre źródła budują mineralne kominy. Ciemne cząstki w wypływającym płynie dały nazwę czarnym kominom, zwanym też czarnymi palaczami. Woda może przekraczać 340 stopni Celsjusza, lecz ogromne ciśnienie nie pozwala jej wrzeć tak jak na powierzchni morza.

Wielka Pacyficzna Plama Śmieci oznacza obszary zwiększonego nagromadzenia pływających odpadów na północnym Pacyfiku. Nie opisuje twardej platformy z wyraźną linią brzegową. Znaczną część materiału stanowią drobne kawałki plastiku rozproszone na powierzchni i w górnej warstwie wody. Wiatr, fale i prądy stale je mieszają i przemieszczają. Statek może więc przepłynąć przez taki obszar bez widoku grubej warstwy odpadów. Trudniej przez to wyobrazić sobie problem, lecz pozostaje on realny. Zwierzęta morskie mogą połykać śmieci, nawet gdy z pokładu pojedyncze fragmenty wydają się nieistotne albo niewidoczne.

Tsunami to seria fal wywołanych dużym zaburzeniem, na przykład podmorskim trzęsieniem ziemi. W głębokiej wodzie mogą przemieszczać się bardzo szybko bez tworzenia wysokiej ściany znanej z dramatycznych obrazów. W płytszej wodzie zachowują się inaczej: zwalniają i mogą znacznie urosnąć przy wybrzeżu. Aktywne granice płyt czynią to zagrożenie szczególnie istotnym dla Pacyfiku. Trzęsienie ziemi z 2009 roku na południu oceanu wywołało niszczące tsunami na Samoa, Samoa Amerykańskim i Tonga. Pływy nie są przyczyną takich fal, dlatego dawne określenie fala pływowa mylnie tłumaczy ich pochodzenie.

Atol koralowy otacza lagunę pierścieniem rafy, często także niskich wysp. Klasyczny model jego powstawania zaczyna się od koralowców rosnących wokół wyspy wulkanicznej. Gdy wyspa powoli osiada, rafa może rosnąć ku powierzchni, jeśli warunki na to pozwalają. Coraz szersza laguna oddziela ją od obniżającego się lądu. Centralna wyspa może w końcu zniknąć pod wodą, podczas gdy rafa pozostaje blisko powierzchni. Rzeczywiste dzieje raf bywają bardziej złożone. Ten ciąg zmian pokazuje jednak, jak wzrost żywych organizmów zachowuje układ przestrzeni wokół lądu, którego już nie widać.