Luwr: 10 dzieł sztuki i ich historie

Leonardo da Vinci namalował ten portret na desce z drewna topolowego. Obraz znajduje się w paryskim Luwrze i przedstawia Lisę Gherardini, żonę florenckiego kupca Francesca del Giocondo. Nazwisko męża wyjaśnia włoski tytuł La Gioconda. Leonardo łagodził przejścia za pomocą techniki sfumato. Kontury twarzy zdają się rozpływać zamiast kończyć wyraźną linią. Drewniane podłoże jest ważne również dla konserwacji. Z czasem deska odkształciła się i pękła. Muzeum chroni więc obraz w gablocie z kontrolowaną temperaturą i wilgotnością. Słynny uśmiech zależy także od bardzo konkretnych warunków przechowywania delikatnego dzieła.

Brakujące ręce pozostawiają pytanie o tożsamość postaci. Bez przedmiotów, które kiedyś trzymała, nie można rozpoznać bogini z całkowitą pewnością. Luwr przedstawia ją jako Afrodytę, grecką boginię nazywaną przez Rzymian Wenus. Posąg znaleziono na wyspie Melos w 1820 roku, a rok później trafił do muzeum. Draperia otacza dolną część ciała, podczas gdy tułów skręca się ponad nią. Ten ruch sprawia, że zarys figury zmienia się wraz z punktem widzenia. W znanej nazwie spotykają się rzymskie imię bogini i grecka wyspa, na której rzeźba ponownie ujrzała światło dzienne.

Marmurowa bogini stoi na dziobie okrętu. Szata przylega do jej ciała i rozwiewa się z tyłu, dzięki czemu kamień przywołuje silny wiatr. To Nike, greckie uosobienie zwycięstwa, odnaleziona na Samotrace w 1863 roku. Pomnik należał do sanktuarium na wyspie. Podstawa w kształcie statku wskazuje na zwycięstwo morskie, lecz nie wiadomo na pewno, jaką bitwę upamiętniała. Brakuje głowy i rąk. Zachowane ciało i skrzydła nadal wyznaczają mocny kierunek ruchu. Monumentalne schody muzeum wzmacniają ten efekt: zwiedzający podchodzi ku figurze, która zdaje się właśnie lądować. Dawna rzeźba spotyka się tu z późniejszą architekturą.

Postać siedzi ze skrzyżowanymi nogami i trzyma na kolanach podłoże do pisania. Czujne oczy nadają niewielkiej rzeźbie silną obecność. Skrybę wykuto w wapieniu i pomalowano. Pochodzi z egipskiego Starego Państwa, a znaleziono go w Sakkarze. Dzisiejsza nazwa opisuje pozę, nie podaje imienia mężczyzny. Jego dokładna tożsamość pozostaje nieznana. Widzimy człowieka gotowego do pisania, którego ciało jest podporządkowane tej czynności. Znaczenie mają też różne materiały. Inkrustowane oczy odbijają światło inaczej niż otaczający je malowany kamień. Kontrast wzmacnia wrażenie skupienia i ożywia twarz mimo nieruchomej pozy całego ciała.

Ciemna kamienna stela ma ponad dwa metry wysokości. Relief u góry przedstawia babilońskiego króla Hammurabiego przed Szamaszem, bogiem słońca związanym ze sprawiedliwością. Niżej powierzchnię pokrywa pismo. Tekst z około 1750 roku przed naszą erą gromadzi rozstrzygnięcia dotyczące rodziny, własności, handlu i innych dziedzin życia. Nazwa kodeks jest wygodna, ale nie oznacza nowoczesnego systemu prawnego opartego na równym obywatelstwie. Pomnik przedstawia też władcę jako gwaranta sprawiedliwości. Znaleziono go w Suzie, na terenie dzisiejszego Iranu. Trafił tam już w starożytności jako zdobycz wojenna, daleko od pierwotnego babilońskiego otoczenia.

Veronese zamienił biblijne wesele w rozległą scenę architektury, muzyki i bogato ubranych gości. Chrystus siedzi pośrodku, a wydarzenia rozchodzą się po całym płótnie. Obraz powstał do refektarza klasztoru San Giorgio Maggiore w Wenecji. Rozmiar odpowiadał wspólnej jadalni: dzieło ma ponad sześć metrów wysokości i niemal dziesięć metrów szerokości. Wielkość wpłynęła również na jego dalsze losy. Francuskie wojska wywiozły obraz podczas kampanii napoleońskich. Po upadku Cesarstwa pozostał we Francji w ramach wymiany obejmującej inne malowidło. Droga płótna do muzeum należy więc do jego historii tak samo jak kolory i przedstawiona uczta.

Théodore Géricault wybrał niedawną katastrofę zamiast odległej bohaterskiej legendy. Zatonięcie francuskiej fregaty Méduse w 1816 roku pozostawiło ludzi na prowizorycznej tratwie. Kompozycja prowadzi od wyczerpanych i martwych ciał ku postaciom próbującym wezwać pomoc. Nadzieja pojawia się na granicy fizycznego załamania. Malarz rozmawiał z ocalałymi i dokładnie studiował ciała, także podczas wizyt w kostnicach. Te przygotowania pomagają zrozumieć ciężar sceny. Cierpienie zajmuje format zarezerwowany zwykle dla wielkich tematów historycznych. Nie staje się schludnym tłem dla triumfatora. Wzrok pozostaje przy ludziach, którzy nie wiedzą jeszcze, jaki będzie ich los.

Kobieta z francuską flagą przechodzi przez barykadę i prowadzi uzbrojoną grupę. Eugène Delacroix łączy symboliczną postać z ludźmi należącymi do ulic Paryża. Tłem nie jest rewolucja z 1789 roku, lecz rewolucja lipcowa 1830 roku. Powstanie doprowadziło do upadku Karola X. Wolność jest zatem jednocześnie alegorią i uczestniczką konkretnej walki politycznej. Uniesiona flaga kieruje wzrok w górę, podczas gdy ciała poniżej przypominają o cenie starcia. Obraz przemawia także poza epoką swojego powstania. Szersze znaczenie nie powinno jednak usuwać z pola widzenia wydarzenia, które dało malarzowi bezpośredni powód do pracy.

Jacques-Louis David przedstawił cesarską ceremonię w ogromnym formacie. Scena rozgrywa się w paryskiej katedrze Notre-Dame podczas koronacji 2 grudnia 1804 roku. Napoleon stoi pośrodku i trzyma koronę nad klęczącą Józefiną. Rzędy bogato ubranych świadków zamieniają obrzęd w publiczny pokaz władzy. Krótki tytuł może mylić przy pierwszym spojrzeniu: centralną czynnością jest koronowanie Józefiny. Podobnie jak inne oficjalne obrazy potęgi, dzieło stanowi ułożoną wersję wydarzenia, nie neutralny zapis aparatu. Układ postaci, ubiorów i świętej przestrzeni przedstawia nowy cesarski porządek jako przemyślany, uroczysty i już mocno zakorzeniony.

Antonio Canova zatrzymał w marmurze uścisk. Amor pochyla się ku Psyche, która unosi ręce i otacza nimi ich twarze. Jego skrzydła i jej leżące ciało tworzą linie krzyżujące się wokół spotkania. Temat pochodzi ze starożytnej opowieści o Amorze i Psyche, których próby rozdzielają przed ostatecznym połączeniem. Canova wybrał chwilę powrotu do życia i czułości zamiast zatłoczonego przedstawienia całej historii. Oglądanie z różnych stron odsłania nowe prześwity między rękami, skrzydłami i skałą. Twarze pozostają przy tym emocjonalnym centrum. Twardy materiał przekazuje wrażenie delikatnego, starannie wyważonego dotyku między dwiema postaciami.